Hij voorspelde dat bondskanselier Angela Merkel de grenzenloze opvang van vluchtelingen niet ging ‘schaffen’. Twee chaotische jaren later gaat het FD opnieuw op bezoek bij hoogleraar en publicist Paul Scheffer. ‘Wat in 2015 nog immoreel heette, is nu vanzelfsprekend.’

Door Boudewijn Geels

(gepubliceerd in Het Financiële Dagblad, 30 december 2017)

Het was september 2015 en de vluchtelingencrisis klotste Angela Merkel ernstig over haar schoenen. ‘Wir schaffen das’, had de bondskanselier ferm gezegd. Duitse werkgevers zeiden het haar na. Paul Scheffer dacht er anders over. ‘Ik ben de laatste om Merkels motieven in twijfel te trekken’, zei de hoogleraar Europese Studies die hectische maand in het FD. ‘Maar ik vind het een geweldige fout. Deze keuze voor open grenzen gaat Duitsland dus níet “schaffen”.’

Inderdaad raakte Merkel de controle volledig kwijt. Op oudejaarsnacht ging het bovendien mis in Keulen en er volgden vele bloedige aanslagen – ook in Duitsland. De kiezer zou er wel raad mee weten, zo werd in de Europese hoofdsteden gevreesd. Met verkiezingen in Nederland, Frankrijk en Duitsland kon 2017 best eens het jaar worden waarin het rechts-populisme echt zou doorbreken in Europa.

Maar zie: de CDU werd in september gewoon weer de grootste, in Nederland regeert als vanouds het politieke midden en in Frankrijk is niet Marine Le Pen maar een jonge vernieuwer aan de macht.

Is West-Europa met de schrik vrijgekomen? Het FD ging opnieuw op bezoek bij de man die, na Frits Bolkestein ‘op rechts’, in 2000 het integratiedebat ook op links aanslingerde met zijn pamflet ‘Het multiculturele drama’. Wiens boek Het land van aankomst (2007) werd vertaald in onder meer het Engels, Duits en Pools, en die zelfs op haar kantoor werd uitgenodigd door Angela Merkel. In april verschijnt zijn nieuwe boek waarin hij verder in gaat op de manier waarop Europa met de globalisering en de grenzen omgaat.

Scheffer (63) is uiterst spaarzaam met interviews, maar als hij ze geeft, doet hij het goed. In 2015 duurde het gesprek bijna vier uur, nu vijf. Harde, tot op het bot doordachte nuance vergt nu eenmaal tijd.

Mogen we constateren dat uw sombere voorspellingen uit 2015 zijn uitgekomen?
‘De cijfers wijzen daar helaas wel op. Begin 2016 concludeerden onderzoekers van het gerenommeerde Institut der Deutschen Wirtschaft al dat maar weinig vluchtelingen kwalificaties meedragen die inzetbaar zijn in de Duitse industrie. Hun landen van herkomst hebben ook geen enkele industriële traditie. Nu wordt dat allemaal steeds duidelijker. In een recente publicatie van hetzelfde instituut staat: 80% van de asielzoekers is jonger dan 35 en twee derde is man – het zijn dus ook niet de “meest kwetsbaren” die we hebben geholpen. Niet meer dan 58% van de volwassenen heeft een schooldiploma en slechts 19% beschikt over een beroepskwalificatie. Over de taalbeheersing hebben we het dan nog niet eens.’

‘Ondertussen lopen volgens de ramingen de jaarlijkse kosten van opvang op, van €20 mrd dit jaar tot €29 mrd in 2020. De Duitse werkloosheid stijgt door de asielproblematiek naar schatting met 1,5% tot 2020. Op langere termijn – tien jaar en meer – ziet het instituut meer mogelijkheden om de vluchtelingen in de economie van het land in te zetten, maar één ding is zeker: de opvang van vluchtelingen is een veel weerbarstiger probleem dan twee jaar geleden werd aangenomen.’

Tot zover dus het win-winscenario: de vluchtelingen veilig, West-Europa veel gekwalificeerde arbeidskrachten rijker.
‘Dat riepen Duitse werkgevers in 2015. Nu hoor je ze niet meer. En ook al zie je de kosten, dan nog kun je kiezen voor ruimhartige opvang. Maar begrijp dan dat het een humanitaire verplichting betreft en geen economisch eigenbelang.’

Ondanks alles won Angela Merkel afgelopen september ‘gewoon’ de verkiezingen.
‘Maar met de slechtste uitslag voor de CDU sinds 1949. En Alternative Für Deutschland is nu de derde partij, waarmee een taboe in het naoorlogse Duitsland is doorbroken. Allemaal een rechtstreekse uitkomst van Merkels vluchtelingenbeleid.’

U pleitte twee jaar geleden voor quota voor het aantal op te nemen asielzoekers. Dat lag nogal gevoelig.
‘Sterker: het was immoreel en praktisch onmogelijk, klonk het toen. Dit jaar waren zelfs de Duitse Groenen er in de coalitiebesprekingen toe bereid. En onmogelijk? De sociaaldemocratische premier van Oostenrijk koos voor een bovengrens in 2016, klassieke immigratielanden zoals Canada en Australië doen het al heel lang. Bovendien is er de Turkijedeal. Kortom: alles wat twee jaar geleden buiten de orde was, is nu min of meer een vanzelfsprekendheid en alle praktische argumenten van toen zijn spectaculair weerlegd.’

Twee jaar geleden wilde u geen bovengrens noemen voor Nederland. Nu wel?
‘Op basis van wat Nederland de afgelopen veertig jaar heeft opgevangen, zeg ik: 15.000 à 20.000 vluchtelingen per jaar, inclusief gezinshereniging, kan ons land wel aan. De een zal dat te veel vinden en een ander weer te weinig. Maar al die mensen die beweren dat Nederland sinds 2000 een naar binnen gekeerd land is geworden, beseffen blijkbaar niet dat de bevolking in de afgelopen twintig jaar is gegroeid met anderhalf miljoen mensen en dat niet minder dan 86% van die groei voortkomt uit de migratie.’

Eind november zaten we voor dit jaar op bijna 29.000 asielzoekers.
‘In 2015 vingen we 59.000 mensen op, in 2016 nog steeds 31.000. Duitsland ving in 2015 meer dan een miljoen vluchtelingen op. Dat land spreekt nu over een bovengrens van 200.000 asielzoekers per jaar. Dat lijkt me ook voor Duitsland veel: toch een miljoen vluchtelingen elke vijf jaar, dat blijft een enorme opgave. Over de reikwijdte van onze humanitaire verplichting kun je strijden. Dat moeten we vooral doen. Het moet op basis van normen en waarden, maar ook op basis van feiten en cijfers. Wanneer geeft de Nederlandse regering eens helder inzicht in de kosten van de opvang van vluchtelingen? In Duitsland kan het wel, waarom hier dan niet?’

Omdat de uitkomst koren op de molen kan zijn van Geert Wilders en Thierry Baudet?
‘Dat is een denkfout. Je maakt de ruimte voor opvang groter naarmate je duidelijker bent over de begrenzing ervan. De samenleving wil weten waar ze aan toe is. Er is veel morele energie in Nederland, maar als je mensen overvraagt, gaat het geweten in staking. Dat is de kortste weg naar verdere polarisatie en agressie. Ik snap werkelijk niet dat er na het brexit-referendum en de verkiezing van Donald Trump nog mensen zijn die denken dat zulke stemmen hier altijd een kleine minderheid zullen blijven.’

Is het vluchtelingenprobleem niet incidenteel, vergelijkbaar met de piek in asielaanvragen tijdens de oorlog in Joegoslavië?
‘De bevolking in Afrika groeit tussen nu en 2050 van 1,2 miljard naar 2,5 miljard mensen. Grote groepen zullen op drift raken. De schattingen lopen zeer uiteen, maar gemiddeld wordt ervan uitgegaan dat er 200 miljoen klimaatvluchtelingen kunnen worden verwacht. In veel delen van de wereld is politieke instabiliteit of woeden religieuze conflicten, de welvaartskloof tussen noord en zuid blijft groot en er is ketenmigratie; het feit dat ergens veel migranten zijn, trekt op zichzelf ook weer nieuwe migranten aan. Dit vraagstuk zal ons dus de komende dertig jaar blijven bezighouden. Daarom moet je een houding vinden die je dertig jaar kunt volhouden. Merkel kreeg prijzen voor moreel leiderschap en sloot vervolgens een deal met een man die in zijn eigen land de mensenrechten schendt: Erdogan.’

Hoe typeert u zulk beleid?
‘Laten we het houden op weinig samenhangend. Dat Merkel zoveel risico’s heeft genomen heeft me verbaasd, ze is toch een erg behoedzame politicus. Ik heb haar één keer ontmoet. Een jaar of vijf geleden werd ik samen met een handvol anderen – onder wie de imam van Sarajevo – uitgenodigd op het Bundeskanzleramt. Daar spraken we de hele avond over de islam. Merkel stelde heel gerichte vragen, bijvoorbeeld waarom de profeet Mohammed niet mag worden afgebeeld.’

Had u een klik met haar?
‘Ik was echt onder de indruk: ze stelde zich bescheiden op en vroeg door. Tegelijk profileerde ze zich tegenover de aanwezige moslims duidelijk als christendemocraat, als medegelovige. Dus zei ik: het is toch de eerste taak van een bondskanselier om de scheiding van kerk en staat duidelijk te markeren en dus niet je geloof zo in het spel te brengen? Die opmerking kon Merkel geloof ik niet erg bekoren.’

Wat is de voorbije jaren de rol van de Duitse media geweest?
‘Die waren eind 2015 echt eenzijdig in hun berichtgeving, blijkt uit onderzoek. Dat kan ik ook uit eigen ervaring bevestigen. De Duitse krant Die Zeit heeft me destijds geïnterviewd. Ik had wat kritische opmerkingen over Merkel gemaakt. Nadat het stuk van alle kanten was geaccordeerd, kwamen er twee uur voor de deadline nog even zes vragen die stuk voor stuk Merkel in bescherming namen. Ik weigerde er op die manier aan mee te werken. Een week later had ik meer ruimte gekregen en al die vragen van een antwoord voorzien. Die nieuwe versie was geaccepteerd, maar twee uur voor de nieuwe deadline kreeg ik een andere versie: vrijwel al mijn kritische opmerkingen over Merkel waren eruit gesloopt. Ik heb ze laten weten dat het interview niet kon worden gepubliceerd. De Duitse journalistiek stond in grote meerderheid ten dienste van de vluchtelingenpolitiek van Merkel.’

Allemaal vanwege het Duitse trauma over de Tweede Wereldoorlog?
‘Dat speelt wel een enorme rol, ja. Die morele verlegenheid leidt twee jaar later dan tot entree van de AfD in de Bondsdag.’

 

Kan de AfD nog groter worden?
‘Ik zou niet weten waarom niet. Na de verkiezingen in Nederland en Frankrijk hoorde je politici en commentatoren zeggen dat de populistische revolte gelukkig tot staan is gebracht. Daar kijk ik echt anders naar. In Oostenrijk zit de FPÖ nu in de regering en Marine Le Pen haalde ondanks een slechte campagne ongeveer een derde van de stemmen.’

 

Ook uw ex-pupil Thierry Baudet beleefde dit jaar een stormachtige opkomst.
‘Het woord pupil zou ik werkelijk niet willen gebruiken; hij is veel te eigenzinnig. Maar inderdaad, Baudet had een postdoc bij me voor een boek. Na een jaar is hij weggegaan, want hij had te veel andere plannen. Ik denk dat zijn partij de PVV zal overvleugelen en dat is winst. Met een radicaal programma als het zijne kun je vast 20 à 25 zetels halen, maar dan?’

‘Baudet wil met Nederland uit de Europese Unie. Daar is een substantiële meerderheid van de bevolking tegen. Ook bij ondernemend Nederland is daar geen enkele steun voor. Le Pen verloor van Macron mede omdat ze geen verhaal had over hoe Frankrijk uit de euro zou moeten. De Oostenrijkse FPÖ heeft het plan om de Europese Unie te verlaten daarom ook losgelaten. Maar de nexit is echt het kernidee van Baudet en het is – als hij eraan vast gaat houden – ook een doodlopende weg.’

‘Vergeet niet: de SP is ooit gestegen van 2 naar 25 Kamerzetels en nooit in de buurt van de regeermacht gekomen. “Nederland uit de EU” doet me een beetje denken aan het “Nederland uit de Navo” van de SP destijds. Ik ben overigens wel voor een nieuw Europees verdrag en dan een referendum daarover: willen we verdergaande integratie of niet? Want nu is er sprake van sluipende constitutievorming.’

Baudet gebruikt grote woorden voor de toestand van Nederland: ‘Troje brandt!’
‘Zulke hyperbolen zijn niet erg aan mij besteed. Ook ik mis een vergezicht in Den Haag, maar dan niet getoonzet in een ondergangsgevoel. Wat ik wel aan Baudet waardeer, is dat hij echt een onafhankelijke denker is. Hij durft tegen de stroom in te denken. Daarvan zijn er niet zoveel.’

Waren uw collega’s bij Tilburg University erg verheugd dat Baudet die postdoc kreeg?
‘Hij is door de benoemingscommissie unaniem gekozen, dus ja, maar ik werd ook door een collega van een andere faculteit aangesproken, die zei: “Het gaat om Europese Studies, maar Baudet is toch tegen de Europese Unie?” Ik antwoordde: ja, en? Het valt me wel vaker op dat mensen die erg voor diversiteit zijn, zelf als douaniers aan de grens van hun eigen discipline staan om andere stemmen tegen te houden. Dat geldt ook voor onderzoek op het gebied van immigratie. Bij het verdelen van de onderzoeksgelden – zeker ook in Europa – domineren te vaak dezelfde paradigma’s.’

Een debat op uw terrein was dit jaar ook dat over hoofddoeken bij de politie.
‘Dit voorjaar zei de Amsterdamse hoofdcommissaris Pieter-Jaap Aalbersberg tot mijn verbazing dat hij overweegt de hoofddoek toe te staan. Sommige discussies moet je blijkbaar vijf keer opnieuw voeren. De Rotterdamse agente Sarah Izat noemde haar hoofddoek “een wezenlijk onderdeel van mijn identiteit”. Maar waarom moet je je hele identiteit tot gelding brengen in het vak dat je beoefent? De kracht van de politieorganisatie – het geldt ook voor het onderwijs en de zorg – is juist de nadruk op vakmanschap. En in het uniform drukt de samenleving de wens uit naar neutraliteit, en die neutraliteit is nu juist de voorwaarde van diversiteit. Het is zorgwekkend dat een hoofdcommissaris dat kennelijk niet begrijpt.’

Een ander aspect van de omgang met de islam: PvdA’er Ahmed Marcouch, sinds september burgemeester van Arnhem, vindt dat we salafistische clubs moeten verbieden.
‘Ik heb hier lang mee geworsteld. Het propageren van geweld is natuurlijk een grens, maar veel van het salafisme komt neer op een keuze voor segregatie en wereldvreemdheid. Dat helpt niemand, maar je moet het niet willen verbieden.’

‘Het afzien van een verbod betekent helemaal niet dat je de risico’s van het salafisme relativeert, zoals de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb doet, laat staan dat je deze religieuze dwingelandij faciliteert. Dus verhuur je als Vrije Universiteit geen ruimtes aan predikers die mannen en vrouwen gescheiden laten zitten en oproepen om niet meer naar zoiets zondigs als muziek te luisteren, en bied je als school geen gescheiden zwemles aan. Mede omdat je gematigde moslimouders dan de impliciete boodschap meegeeft dat als ze hun geloof serieus nemen, ze hun dochter ook naar die meisjesgroep sturen.’

‘Ik geef nogal wat lezingen voor mensen in de gezondheidszorg, het onderwijs en bij de politie. Veel mensen zijn getraind in conflictvermijding. Dat kan de beste optie zijn, maar het risico is dat de intolerantie steeds meer ruimte krijgt. Een rector vertelde me dat bij een aantal kinderen het brood uit handen werd geslagen tijdens de ramadan. De gemiddelde Nederlandse rector had de raddraaier een keer stevig toegesproken en dat was het dan; verder geen gedoe graag. Maar deze man organiseerde een paar bijeenkomsten over de betekenis van godsdienstvrijheid voor de ouders: “Op deze school laat iedereen elkaar vrij om wel of niet aan de ramadan mee te doen.” Ik vind dat heel goed.’

 

Werkte het?
‘Hij zei van wel. Als ik een lezing hou in een moskee, zeg ik altijd: jullie vragen terecht vrijheid en respect. Maar je snapt toch wel dat als je dat recht nooit aan mij als ongelovige wilt gunnen of aan iemand met een ander geloof, de dag komt dat ik ook jullie rechten niet meer ga verdedigen? Die wederkerigheid is essentieel.’

 

U doet een beroep op de redelijkheid. Maar kunt u ons garanderen dat alle toehoorders concluderen: die Scheffer heeft gelijk? Er is maar één opperwezen, en dat is niet Paul Scheffer.
‘Zeker niet. En nee, die garantie kan ik niet geven. Ik zou alleen graag het alternatief horen. En dan valt het altijd stil.’

Het strenger handhaven van de rechtsstaat?
‘Dat moet waar het om het propageren of vergoelijken van geweld gaat. De Haagse imam Fawaz kreeg een gebiedsverbod. Prima. Gezien de inhoud van zijn preken worden hij en vergelijkbare imams, als dat juridisch kan, wat mij betreft het land uitgezet. Zo doen ze dat in Frankrijk, en België heeft onlangs een moskee gesloten. Dus: strenger handhaven tegenover agressie en radicalisering zonder wereldvreemdheid of vroomheid te verbieden, en tegelijk overal het idee van gelijkwaardigheid uitdragen. Die combinatie werkt het best. Maar het blijft een groot probleem. Volgens de Europees coördinator terrorismebestrijding koesteren niet minder dan 50.000 mensen in Europa jihadistische denkbeelden. Hoe dat verder zal gaan weet niemand.’

Hoe vindt u dat de Europese burgers op de golf van terreur hebben gereageerd?
‘Eigenlijk is het een wonder dat er zo weinig gewelddadige tegenreacties zijn gekomen. Mensen snappen blijkbaar heel goed dat de daders niet handelen namens de hele moslimgemeenschap. Wel zou het – maar hierover koester ik weinig illusies meer – voor het vertrouwen goed zijn als de zwijgende meerderheid van de moslims eens wat minder zwijgzaam wordt. Ik noem het de draaideur van het eigen gelijk. Ik wil daar best als eerste doorheen. Zo van: we gaan eigen vooroordelen meten aan de norm van gelijke behandeling. Maar als er dan te weinig mensen achter je aankomen die ook door die draaideur willen en zeggen: “Wij willen ook kritisch naar onze vooroordelen kijken”, dan wordt het op den duur moeilijk.’

Ook dit jaar klonken er weer pleidooien dat vluchtelingen opnemen een probaat medicijn is tegen de vergrijzing. Van oud-premier Ruud Lubbers onder anderen.
‘Lubbers spreekt graag over “economische vluchtelingen”, waarbij hij arbeidsmigratie die een economische grondslag heeft en de humanitaire kwestie van asiel door elkaar mengt. Zoals gezegd is er een mismatch tussen de kwalificaties van de vluchtelingen die hier al zijn en wat er nodig is. Het Canada van de uberhippe premier Justin Trudeau is heel helder over arbeidsmigratie: dit zijn kwalificaties die we nodig hebben, daar krijg je punten voor, zo ook voor je leeftijd en je beheersing van het Engels. Als je genoeg punten hebt, kun je komen en anders niet. Punt. Wij zouden in Nederland eens wat preciezer naar dat soort voorbeelden moeten kijken.’

‘Verder is de vraag: wat geef je als land uit aan bepaalde diensten? Ik krijg af en toe Japanse wetenschappers op bezoek en die vertellen me dat Japan weinig immigratie kent en dus meer betaalt voor het schoonmaken van de straten. Realiseer je even hoe discriminatoir het klinkt als je zegt: “Ja, maar dat is werk dat wij Nederlanders niet meer doen.” Blijkbaar is de beloning gewoon te laag of zijn de arbeidsomstandigheden te slecht. Waarom kiezen we altijd de kortste weg door te denken aan arbeidsmigratie? “Niemand wil asperges steken”, huilt zo’n teler dan voor de camera. Klopt, want zo’n man wil graag mensen tien uur per dag, zes dagen in de week laten werken, met gedwongen winkelnering. Zij krijgen aan het eind van de maand dan een paar honderd euro mee.’

Rijke Nederlanders willen onder regie van een andere oud-premier, Jan Peter Balkenende, miljoenen steken in de integratie van vluchtelingen, met de stichting De Maatschappelijke Alliantie. Filantropie en rendement moeten hand in hand gaan. Goed idee?
‘Het is natuurlijk goed als het bedrijfsleven verantwoordelijkheid toont. Beter laat dan nooit. Het bedrijfsleven heeft in het verleden een groot stempel gedrukt op de immigratie, zonder enige verantwoordelijkheid te voelen voor de langetermijngevolgen. Eerlijk gezegd zou het minstens even goed zijn als de liefdadigheid van de grote ondernemingen zich zou tonen in het gewoon betalen van belastingen. Maar vooruit, het is een positief initiatief, zeker in een tijd waarin van alle kanten tegenstellingen worden uitgediept. Ik ben benieuwd hoe dit eruit gaat zien.’